Høines, gardsnummer 43, bruksnummer 11 og 12 - det er mitt utgangspunkt.

Historiebloggen til Marit Elisebet Totland
Høines g.nr 43, br.nr 11 er mitt utgangspunkt, bokstavlig talt, siden det var der jeg vokste opp og slet mine barnesko, som farfar flittig lappet og stelte. "Løft føttene når du går!", var hans formaning. Siden jeg er datter til far, Rolf, - med stor historieinteresse og datter til mor, Inga, med stor slektshistorie-interesse, er det helt naturlig at jeg prøver å samle mest mulig av familiens og hjemstedets historie.

Fortiden fasinerer. Levekåra var så annerledes. Det holder det ikke bare å se nærmere på egen gårdshistorie for å forstå fortiden. Perspektivet må utvides. Jeg er derfor på leiting etter alt av interesse som kan fortelles: "Det var en gang.."

søndag 22. mai 2022

Storm og flodbølgje på1860-talet.

 Djupdykk i gamle kjelder kastar nytt lys over flodbølgja i Skudeneshavn.

Tekst og ill.: Marit Elisebet Høines Totland

Denne teksten er under arbeid. Fram til 1.juni ønskjer eg svært gjerne innspel på det som står her. Veit du noko om liknande fenomen frå 1920- 1950-  eller 1960- talet, så ta kontakt på post@marittotland.no

Ei høg bølgje kom inn mot land. Vatnet forsvann frå hamna. Så kom det tilbake med full styrke. - Ei flodbølgje? I Skudeneshavn?

Ja, på 1860-talet skal dette ha skjedd. Og eit slikt naturfenomen blir det sjølvsagt snakka om i lange tider. Ulike variantar av hendinga tar form etter som tiåra går. Naturleg nok. Til no har me berre hatt desse munnlege overleveringane å stø oss til når me skal finn ut kva som hende. Og kva tid det hende. 

I nyare tid har både lokalhistorikarar og fagfolk spekulert, studert og diskutert seg i mellom utan å finna utvilsame svar. Sjølv er eg oppvaksen med far, Rolf Høines, si historia, som han hadde frå Ludvig Syre. Den handlar om sjøhus som blei tatt av bølgja. Og siste tida har eg malt sjøhusa, slik dei blei rekonstruerte i kolteikningar av Skudenes-mannen, Arnt Nornes (1917-1986).[i][ii]

Vigeholmen, med sjøhus og fast busetnad

Og mens penselen går, har tankane gått:

- Når var eigentleg denne flodbølgja? Det verserer så mange årstal, både blant historieinteresserte og ekspertar; 1862,1863, 1865?

- Var det eit jordskjelv som forårsaka bølgja?

- Viss bølgja var så stor, kvifor er det ikkje meld om dette frå andre stader langs kysten?

-   Kva skreiv avisene om hendinga dagane etter?

Avisene frå 1860-talet blir no tilgjengelege. Dei opnar ei dør til historia som lenge berre har stått på gløtt. Eg gjekk inn gjennom døra som heiter nb.no, Nasjonalbiblioteket sin portal, som lar oss lesa gamle aviser og bøker. Det er som å ta fram avisa for å sjekka kva som hende i går, berre at eg flyttar meg tilbake til 1860-talet.

Ganske snart fann eg spor å gå etter i arkiva, sjølv om årstala forvirra meg. Men leitinga gav resultat. Ja, eg fann mykje meir enn det eg leitte etter. Eg fann ein rapport, laga like etter hendinga med den store bølgja eg hadde høyrt om. Presentert av den høgaste autoriteten på meteorologi i landet. Seint ein kveld, bøygd over datamaskina, hadde eg mest lyst til å reisa meg og ropa: Eg fann. Eg fann! Men eg nøgde meg med eit lite hopp på kontorstolen, og ei rask avgjer: Med dette funnet hadde eg lovleg grunn til å grava i gamle dokument utover natta.

«Ingen kan erindre noe lignende»

Men la oss starta i Skudeneshavn. Det me har høyrt, og som no er stadfesta av kjeldene, er at Kristian Larsen Stava var utkikksvakt på Havnafjellet ein vårdag. Han var rorkar for tollvesenet. Men denne dagen var det ikkje eit skip kikkertauga fange inn. Nei, ei stor bølgje kom innover mot land. Guten sprang ned til Havn for å melda ifrå så folk kunne berga seg og sitt så godt dei kunne.

Etter å ha sett tsunamien på Thailand i 2004 på fjernsynsskjermen, kan ein få vonde bilde på netthinna når ein høyrer om ei bølgje som nærmar seg land. Det er lett å skjøna at rorkaren skunda seg ned til Søragadå som var sentrum i Skudeneshavn på den tida. Truleg fann han vegen til Holmen, der både sjefen, tollkasserar Andersen, og telegrafen heldt til.

Det gjekk over i likaste laget. Ingen mista livet. Men tollkasseraren, som også var ordførar, tenkte at dette var så spesielt at det måtte meldast til «øvrigheta». Han skreiv til amtmannen i Stavanger same dagen. Og fordi Stavanger Amtstidende fekk tilgang til dette brevet i sin heilskap, og trykte det 13.mai, kan me lesa det no:[iii]

Da magistraten (lensmannen), i dag er fraværende på forretningsreise, tror jeg at burde meddele Hr. Amtmannen en begivenhet som i dag er inntruffet her på havnen og som er av så usedvanlig beskaffenhet, at ingen kan erindre noe lignende.

Under en svak bris av sydlig vind, så at neppe vannet kruset seg, oppstod det plutselig i den indre havn en så voldsom strømning at alle fartøyer gikk i drift, først mot utløpet av havnen og derpå tilbake og så atter igjen ut og tilbake; Klokken var omtrent 10 formiddagen, da strømningen begynte, og ½ time deretter var vannet rolig.

Under den forvirring som oppstod, er intet menneskeliv gått tapt, derimot er 12 fartøyer blitt mere og mindre beskadiget og adskillige båter knust. En pram med sten sank og fra et av havnevesenets mudderapparater reddet mannskapet seg med nød og neppe i land.

Hva som er årsak til dette fenomenet, er visstnok ikke godt å avgjøre, dog har det i de par siste døgn vært et ualminnelig stråk/strømning i vannet, hvortil kommer en usedvanlig sterk brytning ved skjærene, uaktet vinden til dels har vært fralands og i det hele tatt flau, så at man har vært forberedt på uvær, hvorfor fartøyene var fortøyde, som om det var en storm i vente. Fra havet er strømningen kommet til den indre havn fornemmelig gjennom Lahammer-sundet, hvorimot de på den indre havn liggende fartøyer ikke hadde merket noen særdeles oppgang av sjøen, som imidlertid skal være sporet på den sydvestlige del av Karmøen, uten at det vites at den har forårsaket skade. Man har fremsatt den gisning at den omtalte strømning måtte kunne være virkningene av en skypumpe, men herom tør jeg for mitt vedkommende ikke ha nogen begrunnet formening. Barometeret var falt litt og det regnet sterkt.

Høinessjøen, malt etter Arnt Nordnes sin kolteikning.

Det er mykje informasjon om hendinga i brevet til amtmannen. Noko av det eg likevel stanser ved først, er dateringa. Me er i 1867, eit år eg til no ikkje har sett at nokon har meint at flodbølgja var.

Det var ikkje berre i Skudeneshavn folk opplevde at havet oppførte seg annleis denne dagen. Fleire aviser skreiv om det, og Morgenbladet, Den Norske Rigstidende og Correspondenten følgde opp med å sitera vestlandsavisene.

I Flekkefjord hadde det vore dramatisk:

Et tilfelle, som for flere år siden ikke har inntruffet her, inntraff i går formiddag mellom klokka 10 og 11 under tordenvejret idet elven nesten utstrømmet så den var omtrent lens for vann, og ett blant flere fartøyer som lå ved bryggen, måtte man fastgjøre med trosser i land for at det ikke skulle kantre. Ved samme leilighet ble noen fartøyer i den grad beskadiget at deres baugspryd ble brukket samt mistet en del tauverk. Et av fartøyene tørnet mot en Hr. kjøpmann Bosted tilhørende sjøbod og splintret en del av bordkledningen på samme. En båt, som lå lastet med tønnestav, kantret, så at lasten ved vannets stigning fløt ut over fjorden. Noen arbeidere som stod på en tømmerflåte og var i ferd med å reparere en overfor broen liggende slupp, var også så heldige å komme tids nok i land. Og så vidt vites skjedde ingen ulykke. Det hele stod på en kort tid og innen noen minutter var den alminnelige vannstand atter igjen i elven. En meget svak jordrystelse lot seg på samme tid merkes.[iv]

Avisene oppsummerer hendinga som et merkelig naturfenomen, som «formodentlig må tilskrives jordskjelv eller lignende vulkanske hevinger». «Hendelsen er fremdeles gjenstand for gisninger og diskusjoner» og det var Skudeneshavn, Vestsida av Karmøy, Kvitsøy og Flekkefjord som hadde merka mest til verknadene av dei «underjordiske eller undersjøiske bevegelsene».

Dette fortel avisene oss om det som blei opplevd, sett og høyrt denne vårdagen i 1867. Men den andre kjelda mi, den eg fann djupt inne i plasmaskjermen på pc ’en ei natt, etter å ha fulgt den eine referansen etter den andre, og til slutt enda opp med eit vedlegg til eit foredrag i Videnskabs-selskabet i Christiania, den skildrar hendinga sakleg og fagleg. Og den stadfestar at året er 1867. Foredraget var halde av H. Mohn og handla om oppbygginga av eit meteorologisk institutt ved universitetet. Vedlegget viser korleis han hadde samla inn opplysningar siste tida og hadde tittelen: Meddelelse angaande en usædvanlig Bevægelse af Havet paa Norges Vestkyst den 7de Mai 1867.

Henrik Mohn, (1835-1916), som heldt foredraget i hovudstaden, var blitt den første direktøren på det nyoppretta Meteorologisk Institutt, berre fire månader før flodbølga. Der var han i gong med forsking på klima og vêr og fekk etter kvart på plass stormvarsling og daglege vêrmeldingar. På denne tida var det ikkje varsling om kva som ville komma av vêr og vind, berre observasjon i ettertid og avlesing av barometerstand.

Mohn hadde ein avtale med telegrafdirektør Nielsen om å få bruke telegrafbestyrarane på utvalde stader i landet til å melda frå om vêr og vind tre gonger dagleg. Og Mohn valde seg ut Skudenes som stad for eit observatorie, saman med Kristiansund, Ålesund, Mandal, Sandøsund i Hvasser og Dovre. I tillegg skulle det observerast frå ein del fyr langs kysten. I 1866 var han rundt på desse stadene for å inspisera måleinstrumenta.

Med trente observatørar som sjekka vêret til faste tider, blei flodbølgja rapportert same dagen som den kom inn mot Skudenes, og dette stod å lesa i Morgenbladet dagen etter:

Det meteorologiske Institutt melder i dag: Siden i går er barometeret falt, sterkest nordenfor Stat hvor det står lavest. Vinden er SO eller østlig, laber. Temperaturen er stigende …

… Klokka 10 ½ meldes fra Skudenes et voldsomt plutselig sjødrag, sydlig vind og fallende barometer.

Dermed visste meteorologisk institutt om den usedvanlege hendinga, og Mohn sende spørjeskjema til medarbeidarane sine rundt om på fyr og telegrafstasjonar for å få vita meir. Dei blei bedne om å svara på spørsmåla om «fenomenets begynnelse og varighet, vannets fall og stigen, lyder og rystelser og om gjenstander falt over ende». Svara fyller seks A-4-sider. Og ved hjelp av dagens teknikk sit eg med det 150 år gamle vedlegget framføre meg, ei fysisk utskrift, nokre timar etter at eg kom på sporet etter dei. Utan å ha kontakta nokon. Utan å ha fått noko i posten: Dataalderen har verkeleg si oppside!

Vedlegget til foredraget hadde overskrifta: Hr. Mohn gav en Meddelelse angaaende en usædvanlig Bevægelse af Havet paa Norges Vestkyst den 7de Mai 1867, og hadde denne innleiinga:[v]

Den 7de mai 1867 merkedes en usedvanlig bevegelse av havet på Norges Kyst fra Bømmelfjorden til Lindesnes. Fenomenet inntraff om formiddagen omkring kl. 10 og viste sig på de fleste steder som en plutselig tilbagetreknng av havet, efterfulgt av flere oscillationer, på andre steder begyndte det med en stigning av vandet. Efter en halv times forløb var vandet atter i ro og hadde inntaget sin forrige stand.

Mohn gjer videre greie for dei mest vesentlege observasjonane: Det kom inn to rapportar frå Skudeneshavn. Den eine melde at vatnet var roleg klokka halv ti om formiddag. Ein mann såg eit høgt bølgjeslag frå utkikkshuset. Det kom frå havet, støtte på land mellom Tretteskjær og Geitungane, passerte Bogen og gjekk særleg gjennom Lahammersundet inn i hamnene ved Høines. På skjær og fluer kokte sjøen. Innafor bølgjeslaget syntest sjøen å vera i størst bevegelse, då sjølve bølgjeslaget ikkje blei observert å flytta seg med stor hast. Vatnet var under dagleg vannstand, og stigninga under den sterkaste strømninga var ca. to til tre fot. Strømninga gjekk to gonger ut av hamnene og to gonger tilbake. Farten var eit dampskips. Ifølgje ein annen rapport kom fartøyene i hamna brått i drift omtrent klokka ti. Dei sleit fortøyningane og dreiv omtrent 80 famnar utover og så tilbake igjen. Tre slike voldsomme drag fulgte kvarandre i løpet av 20 minutt før dei avtok i styrke. Klokka halv tolv var vatnet roleg igjen. Bevegelsen begynte med at vatnet fall ut av hamna og sank omkring seks fot, derimot steig det ikkje over alminnelig vannstand. Fiskarar ute på havet hadde ikkje merka noko usedvanleg, men folk som rodde langs land, undra seg over ein sterk virvlande bevegelse i vatnet.[vi]

I Stavanger hadde nokre arbeidarar merka plutseleg endring i vannstanden. På Rott trekte havet seg tilbake slik at sundet mellom øyane blei tørt land langt innover før havet steig igjen. Alt i løpet av ein halv time. Frå Egersund meldte dei detaljert om korleis vatnet forsvann og steig att. Dei merka ingen rystelse, men høyrte ein sterk susen og drønn, «tydelig forskjellig frå torden». Også i Flekkefjord hadde nokon merka ein rystelse og høyrt fjerne toreskrall. Ved Lister fyr steig og fall vatnet omtrent fire fot under sterk vedvarande torebyger frå sydvest og det kjentest ein svak jordrystelse. Ved Lindesnes fyr heldt ein båt på kantra i eit sund som elles var heilt stille.  

Frå Hellesøy, Økshammaren, Slåtterøy, Leirvik, Mosterhamn var «intet bemerket». Ved Espevær fyr var det heller ikkje observert usedvanleg bevegelse i sjøen, men det bles opp til storm mellom klokka ni og ti om formiddag. Då hadde havet stege, men ikkje på «nogen usedvanlig måte».

I Haugesund blei det meldt at fenomenet begynte med forskjellige strømningar i vatnet. Omtrent klokka ti steig vatnet vel ti fot. Stigninga varte ein halv time. Fall deretter i nokre få minutt omtrent ein fot under den alminnelege lågaste vannstand. Heile bevegelsen varte 32 til 35 minutt. Ein båt kantra, landtau måtte lossast.

På Utsira merka dei ikkje noko til tross for at det var mange som arbeidde ved hamneanlegget denne føremiddagen. Men i Kopervik observerte to pålitelege menn om bord i ei jagt i Stangelandsviken usedvanleg bevegelse i sjøen mellom kl.10 og 11; den varte omtrent ½ time og var først svært sterk. Ein gjekk utifrå at bevegelsen tok til med at sjøen steig, då det første dei merka var at jagta for innover mot land. Vatnet steig tre til fire fot. Omkring  fluene og hamna stod sjøen som ein høg mur. Heile bevegelsen blei oppfatta som drønning frå syd mot nord. Eit augnevitne merkte gjennom sydvest-vêret med tett regn, noko som såg ut som ei skypumpe. I eit hus sør for Kopervik kjentest ein sakte rystelse som av eit trykk, etterfølgt av lyd som av torevêr. Frå Veavågen blei det rapportert om ein gut som leitte etter mark til agn i fjæra. Han opplevde at vatnet trekte seg tilbake så botnen låg tørr der det pleidde vera åtte til ti fot djupt. Då vatnet kom tilbake, var det så vidt han klarte å redda seg i land. Innerst i vågen låg ein skadd båt på land, langt vekke frå der han var fortøygd.

Vidare gir Mohn ei vurderinga av retning, tider, barometerstand osb. Han konkluderer ikkje med kva som eigentleg hende. Han er vitskapsmann og konkluderer berre dersom observasjonar kan underbyggja teoriane hans. At det blei meld frå Lister «viss Lige aldrig i mands minde har været observeret» i ein rapport som berre skulle oppgi klokkeslett og andre fakta, har nok fortalt han at det var noko ekstraordinært som hadde hendt. Ut frå det han las, trekte han følgjande slutningar:

-          Ei bølgje var kommen frå sør-sørvest.

-          Bevegelsen i sjøen begynte med eit sudrag, ein bølgedal, med fleire påfølgjande fram - og tilbakegåande strømningar.

-          Ulik tidfesting og skildring av hendinga langs kysten, kunne skuldast at bølgja nådde land i ulike fasar og at både havbotn og forma på sjølve kysten var ulik.

-          Det var torevêr einskilde stader, men alle drønn var ikkje forårsaka av torevêret.

Sentrum for en «jordrystelsen».

Ut frå opplysningar om kor det var høyrt drønn og kjend «jordrystelse», konkluderer Mohn slik:

Disse iakttagelser sammenstillede synes at pege hen på et sted ude i Nordsjøen, noge søndenfor og vestenfor Norge, som det Centrum hvorfra en jordrystelse og en dermed i forbindelse stående bevegelse av havet, i form av en bølgedal på overfladen, har beveget seg udad og truffet Norges sydvestlige kyst.

Når rapportane ikkje er eintydige, meiner Mohn det mellom anna kan skuldast dei atmosfæriske forholda på same tid som fenomenet inntraff.

Frå VSV av nærmede sig om morgenen den 7de mai et minimum av lufttrykk hvor barometeret ved havets overflade var under 755mm, mot Norges kyst. Med det lave barometer steg havet, hvorom antydninger finnes i flere av beretningene. Tordenvejr ledsagede det barometriske minimums zone, og hørtes fra flere steder torden fra vest. Søndenvind og regnvejr herskede på hele den strekning av kysten hvor havfenomenet merkedes. Efter middag nådde det laveste lufttrykk, hvor barometeret var gått ennu lenger ned siden morgenen, Norges kyst ved Stat, og passerede i østlig retning nordenfor Dovre om aftenen. Neste morgen befandt det seg ved innløbet til den finske bugt, hvor barometeret var sunket nesten til 740mm.

Med denne oppsummeringa, sluttar Mohns «meddelelse». Altså utan skråsikre påstander. Me kjem ikkje nærare kva han trur er årsak til bølgja enn det han skriv om at en jordrystelse har ført til bevegelse i havet som skapte en bølgedal på overflaten og ad desse traff kysten.

Våre munnlege kjelder som snakka om jordskjelv som skapte ei flodbølgje, var altså ikkje så langt frå fagfolka sine teoriar. At barometeret i tillegg svinga, og det nokre stader var kraftig torevêr, kan ha ført til at fortellinga blei ulik frå stad til stad. Hadde folk langs heile kysten fortalt den same historia, hadde den truleg festa seg betre i manns minne, både med årstal og detaljar.

Avisene melde også at det var gisningar og diskusjonar om kva dei eigentleg hadde opplevd langs kysten. I Kristiansand, der det ikkje var rapportert om noko høg bølgje, var det eit svært kraftig torevêr. Og avisa koplar dette til hendingane, om enn indirekte: 

Omtrent på same tid som de omtalte naturfenomener inntraff i Skudeneshavn, Flekkefjord og flere steder, hadde man i Kristiansand et heftig tordenvejr med ualminnelig regnskyll. Et av tordenskrallene var især voldsomt, hvorefter uvejret avtok. Lynet slo med i nærheten av byen hvormed trær splintredes og oppryktes, ja, selve fjellmaser ble løsrevne og spredte omkring.[vii]

 

Kva med sjøhusa?

Høinessjøen

Me har høyrt om sjøhusa som blei tatt av bølgja. Kvifor står det ikkje noko om desse, korkje i brevet til amtmannen, i avisa eller i rapporten? Medarbeidarane til Mohn skulla melda om kor vidt gjenstandar hadde falle over ende under den så uvanlege hendinga. Ein skulle tru at dei hadde fortalt om sjøhusa.

Forklaringa kan vera at det var det meteorologiske fenomenet som var mest interessant. Det kan også skuldast at tap av liv var viktigare. Derfor blir det understreka at det ikkje skjedde noko ulukke; liv gjekk ikkje tapt. Vårsildefisket var avslutta og med det fulgte det rett som det var notisar om drukning og forlis. Då blei kan henda tap av sjøhus noko ein ikkje fann det verd å nemna? Dessutan var det andre dramatiske hendingar å melda om samstundes. Norges største handelsskip, «Broderlandet» totalforliste, barken Maja var standa.[viii]

Ei anna forklaring kan vera at dei som rapporterte ikkje var nær områda i Beiningen, Høinessjøen eller Hålandsdalen der det var mange mindre sjøhus. Og brevet til amtmannen blei sendt same dag som Andersen hadde hatt den skremmande opplevinga. Han hadde ikkje hatt mykje tid til å samla informasjon. Litt om fartøya i hamna hadde han fått med seg.

Alt dette kan vera forklaringar på at det blir sagt så lite om sjøhusa. Men etter å ha trålt gamle aviser, anar det meg at desse teoriane er lite truverdige, i alle fall ikkje dekkande. Det finnest nemleg andre forklaringar.

Dokumenta som no har dukka opp, gjer det heilt klart at flodbølgja var i 1867. På den tida nærmar det seg slutten på det gode sildefisket i denne omgangen. Amtmannen skriv i si melding for 1866 -70 at «den økonomiske rørelse» har stagnert.[ix] Om hendingar som at små sjøhus blei tatt av stormflo eller vindkast i denne perioden ikkje skapte store problem for aktiviteten i området og ikkje måtte byggjast opp att, kan det vera grunnen til at det fekk så lita merksemd?

Folk nordover langs vestsida av Karmøy hadde hatt sjøhus langs strendene her som dei heldt seg i under fisket. Ludvig Syre viste til at ein framleis snakkar om Ferkingstadgrunnane, Langåkergrunnane og Stolsgrunnane i området mellom Hålandsdalen til Naley. Då fisket dabba av, tok dei husa med seg. Berre grunnane stod att. Når me i ettertid ser grunnane, kan det like godt vera at dei blei flytta «heim» som at flodbølgja tok dei.

Også andre flytta på sjøhusa sine. Nokon skulle til Island på det første sildefisket rundt 1880. For å få driva fisket der, måtte dei ha «rykande skorstein i land», dei måtte altså bu der heile året. Det hende nok at Skudenesfolk tok med ein enkel bygning, utan at dei budde der så mykje. Me veit at sjøhus frå Skudeneshavn blei flytta nordover.[x]

I rapportane heiter det at vannstanden sank og steig. Men den gjekk ikkje utover vanleg vannstand. Endringane skjedde fort, men noko bølgje langt innover land, var det ikkje i Skudeneshavn. Men det forklarer kvifor skip som låg til kai fekk problem. Og det blei meldt om skade på skip. Men sjøhus som stod slik at dei vanleg hauststormane og stormfloa ikkje tok dei, stod truleg ganske støtt gjennom denne dagen. Derimot kan dei som stod på pilarar av tre eller på lausare murar ha måtta gi tapt for vatnet som kom med «eit dampskips fart», då grunna presset og suget i vatnet meir enn høgda på bølgja. På området inn mot Varden i Høinessjøen der det ikkje er bygd opp nye sjøhus seinare, er svaberga slik at ein kan tenkja seg at husa ikkje var godt funderte. Dei var truleg ikkje bygde for å tola storm eller sterke bølgjer frå syd. Det var nordvesten som til vanleg tok hardast på denne kanten.

Høinessjøen mot sørvest, før 1867

Høinessjøen, 2021

Beiningen

Arnt Nornes var oppteken av korleis det var her, korleis folk levde før oss. Han gjekk rundt i fjøresteinar og på svaberg, målte, noterte og las gamle branntakstar. På grunnlag av det har han laga 31 kolteikningar. Desse blei eg kjend med gjennom far min, og etter kvart som han også fortalde om flodbølgja, har det danna seg ei førestilling i meg om at alle desse blei offer for flodbølgja. No innser eg at den koplinga truleg berre har vore i min tanke. Arnt Nornes har nok ikkje påstått det. Dermed blir eg sjølv mitt første prov på at om ein misminnest, eller koplar feil, kan det fort føra til at historieforteljinga ikkje blir korrekt. Eg må jo no svara for at eg i god tru har missleia folk når eg har lagt ut om flodbølgja i samband med foredrag, blogginnlegg og maleri.


Om me har kunnskap om kva sjøhus som stod langs dei ulike strendene, veit me likevel ikkje om mange av dei forsvann på ein gong. Med eit unnatak. Nausta i Beiningen forsvann på ein dag. I ei flodbølgje. I 1862. Blei det hevda.

Også denne historia gir Nasjonalbiblioteket sine samlingar av digitale aviser oss ein nøkkel til å forstå betre. Med søk på ordet «Beiningen» dukkar det opp avisoppslag frå Den Norske Rigstidende frå 31. oktober, nettopp i 1862, slik det er blitt fortalt. Men avisa fortel om ein stor storm, ikkje ei flodbølgje. Og me kan lesa at det gjekk med 11 sjøhus i Beiningen, akkurat det talet som er blitt nemnd i samanheng med flodbølgja opp gjennom tidene.


Etter stormen i 1862 kan avisa Correspondenten melda at det var mangel på takstein. Ein huseigar i Skudenesområdet trong 700. Kanskje det likevel var i 1862 mange sjøhus gjekk med i vikar og langs strendene her? Ikkje i flodbølgja, men i ein storm som også var så dramatisk og voldsom at den nok stod lenge som «den verste i manns minne». Bølgjene gjekk høgt i den orkanaktige stormen. Det blir fortalt at den stod opp på stovegolvet på Auste, som ligg på høgde med Fredtun.

I same avis som Beiningen er omtalt, står dette om stormen: «slik orkan har en ikke opplevd på mange tiår». Det var høg vannstand, takstein regna, plankar knakk, bryggjer stod under vatn. Det var kaos. Ja, «så voldsomt uvejr brøt løs, at ingen siden høsten 1827 lignende kunne erindre».

Ved nærare lesing av avisene i vekene omkring tida då stormen tok husa i Beiningen, får me nyttig informasjon. Det er tydeleg at uvêret ramma kysten heilt rundt Sørlandet og inn mot Oslofjorden og det stormande vêret heldt seg over ein lengre periode.[xi] Frå 14.-17. oktober er det sterk, sydleg storm i Norsjøen. Vannstanden er svært høg mange stader, brygger står under vatn. 18.- 19. oktober løyer vinden og barometeret fell (til 27.10), før det brakar laus natt il 20.oktober. Indredepartementet sender ut melding til oppslag for sjøfarande om at  det kan ventast voldsom storm på kysten eller nær kysten. Men meldinga kjem akkurat for seint. Stor skade har skjedd mange stader. Då meldinga nådde telegrafen i kystbyane hadde det rast storm heile natta. Vinden var sydleg og sydaustleg. Det blei meld om materielle skader på brygger og gater. I Stavanger var en gut kasta på sjøen av vinden og drukna. Lenger sør brann halve Egersund ned. Og på havet, der var det tap både av skip og menneske.  Aviser landet rundt meldte om skader etter den orkanaktige stormen. Nokre dagar etterpå blei den oppsummert slik frå Mandal:

Under den fryketlige storm som raste 20.10 er en nesten uhørt skade anrettet. I det nemlig hele Østersjøflåten i denne tid har begitt seg ut på farten, har en usedvanlig mengde skipe været ute i sjøen, og hele kysten vrimler av vrak. Ved Notarialkontoret innløp 39 sjøprotester om større og mindre skader Dessverre gikk en mengde menneskeliv tapt. Flere meldinger ventes

Tilbake til vår tid

Fagfolk og ekspertar har festa lit til forteljinga om flodbølgja, men dei har vore varsame med konklusjonar. Geologen Reidulv Bøe seier til Haugesunds avis, 12.2.2005, at det er funne fleire skredkantar etter utrasingar i sørlege del av Karmsundet og i Skudenesfjorden. Store lausmassar kan ha glidd ut og har utløyst bølgja. Men han legg til at ein ikkje har nok data til å seia det sikkert. Og det er bra han ikkje slår det fast, for det ville skapt nytt trøbbel for tidfestinga. Han viser nemleg også til at det har vore lokalskjelv i 1861 og 1863. Det siste hadde styrke 4  på Rossi-Forel skala (som går frå 1-10, ikkje å forveksla med Richters skala). Rasa kan ha kome i samband med desse, men det blir understreka at «det er like truleg at desse og andre jordskjelv i dette området har destabilisert lausmassar på havbotnen og at massane har rast ut på eit tidspunkt som ikkje samsvarer med eit jordskjelv i tid. Altså kan me ha lov å tenkja at eit så sterkt jordskjelv i 1863 kan ha forårsaka bølgja i 1867.[xii]

Kan me stola på munnlege kjelder?

Det er å håpa at me held fram med å fortelja kva me har høyrt frå dei som har levd før oss. Også om det har feil og manglar. Om skriftlege kjelder, som har vore lagra i lang tid i gamle arkiv no korrigerer detaljar når dei blir tatt fram i lyset, må ikkje det skremma oss frå å fortelja. Utan det hadde eg ikkje visst om flodbølgja, og då hadde eg aldri søkt etter datoar og avisoppslag og funne rapportane til Mohn. Og utan rapportane til Mohn, hadde ikkje skred-databasen til landet blitt oppdatert, slik den no er blitt, i følgje fagmannen eg kontakta og sende dokumentasjonen til.

Dessutan så var ikkje dei munnlege kjeldene mine så langt på jorde. Sjøhusa i Høinessjøen forsvann i ei flodbølgje i 1867. Husa i Beiningen blei tatt av bølgjer, om ikkje same bølgja som herja i Høinessjøen. Vind og bølgjer kom frå sydaust i Beiningen ein haustdag i 1862, og kombinert med høg vannstand, kan enkelte bølgjer lett ha blitt oppfatt som ei flodbølgje. At det var akkurat Beiningen som blei hardt råka i denne stormen, forstår ein om ein er lokalkjend. For Beiningen ligg som ei trygg hamn på austsida, like nord for Skude, trygg i nordavind, vestavind. Men mot sydaustleg vind var det ikkje lenger så lunt mellom husa. Andre stader blei det fortalt om brygger og hus som blei tatt av sudraget i denne stormen, noko som kunne høyrast ut som det som hende i 1867, så om forteljingane har fletta seg inni kvarandre i løpet av dei 150 åra som gått, er det ikkje til å undra seg over.

Då eg først høyrte om flodbølgja, var det fenomenet som gjorde inntrykk, ikkje årstalet. Folk før meg har sett havet forsvinna og havbotnen liggja open før vatnet igjen kom fløymande inn att nokre hundre meter frå barndomsheimen min på Høines. Tippoldeforeldrene mine var mellom dei som undra seg. Spekulerte og diskuterte. Kanskje drøymde dei om den høge bølgja i vekene etterpå?. Kanskje hadde oldemor Gurine som då var ei jente på 10 år, mareritt i lange tider? Me veit ikkje. Men når eg les om hendingane dei opplevde, er eg med eitt så nær dei.


-------""""--------------------


To maleri frå Høinessjøen er på kort, som kan kjøpast for kr 30 pr. stk. Du finn dei her






[i] Opptak, samtale mellom Rolf Høines og Ludvig Syre, 1980

[ii] Minneutstillinga, Arnt Nornes, 1917-1886, Odd Rune Olsen: Flodbølgen.

[iii] Stavanger amtstidende, 13.05.67, Flekkefjords avis 8.5.1867. Desse oppslaga blir gjengitt i mange av landets aviser, m a Morgenbladet, 8.5 og 19.5.1967 og Den norske Rigstidende, 13 og 20.5.1867

[iv] Agder, 8.5.1867

[v] Mohn, H. (24. mai 1867): Meddelelse angaaende en usædvanlig Bevægelse af Havet paa Norges Vestkyst den 7de Mai 1867, Forhandlinger i Videnskapsselskabet i Christiania, Kristiania, vedlegg til: Hr.Mohn gav en Oversigtover det meteorologiske Instituts Organsiation og Arbeider. Den 24deMai. Møde i den mathematisk-naturvidenskabelige Classe.

[vi] Rapporten er samanskriven og forkorta, men avsnittet om Skudeneshavn er likevel større enn dei andre, slik denne oppstillinga viser.

[vii] Stavanger Amtstidende 20.5.1867

[viii] Correspondenten, 20.5.1867

[ix] Amtmannsberetningen, Stavanger Amt, 1865

[x] Meir om dette i: Marit E Totland, Alt vel, historisk roman. Kapabel forlag, 2016.

[xi] Correspondenten 8.11.1862 og 25.10.1862, Morgenbladet, 31.10.1862, Adressetidende for Brevik, Stathelle og Langesund 25.10.1862, Bergensposten 21.10.1862, Moss Tilskuer, 22.10.1862, Christianiaposten18.10. og 22.10.1862, Kristiansands stiftsavis 29.10.1862, Jarlsberg og Laurviks Adressetidende 29.10.1862, Den norske Rigstidend 31.10.1862.

 

Sitat frå aviser og rapporter er modernisert for å gjera teksten meir lesar venleg. Det gjeld i hovudsak forenkling av dobbel vokal, stor bokstav i substantiv og byte av f/v og æ/e.

[xii] Haugesunds avis, 12.2.2005.

torsdag 27. mai 2021

Djupdykk i nb.no kastar nytt lys over flodbølgja i Skudeneshavn på 1860-talet.

Denne artikkelen er oppdatert, mai 2022. Den nye utgåva ligg her

Ei høg bølgje kom inn mot land. Vatnet forsvann frå hamna. Så kom det tilbake med full styrke. - Ei flodbølgje? I Skudeneshavn?

Ja, på 1860-talet skal dette ha skjedd. Og eit slikt naturfenomen blir det sjølvsagt snakka om i lange tider. Ulike variantar av hendinga tar form etter som tiåra går. Naturleg nok. Til no har me berre hatt desse munnlege overleveringane å stø oss til når me skal finn ut kva som hende. Og kva tid det hende.  

Eg har gravd etter nærare opplysningar. Og eg fann. Så no blir nye opplysningar lagde til landets skred-database. Og slik gjekk det til under leitinga:

I nyare tid har både lokalhistorikarar og fagfolk spekulert, studert og diskutert seg i mellom utan å finna utvilsame svar. Sjølv er eg oppvaksen med far, Rolf Høines, sin variant av historia, den han hadde frå ei samtale med Ludvig Syre, 5. juni 1980, som eg har på kassetten i skattkista ved sida av meg her i stova. Den historia handlar om sjøhus som blei tatt av bølgja. Og siste tida har eg malt sjøhus, slik dei blei rekonstruerte i kolteikningar av Skudenesmannen, Arnt Nornes (1917-1986).

Og mens penselen går, har tankane gått:

-         Når var eigentleg denne flodbølgja? Det verserer så mange årstal, både blant historieinteresserte og ekspertar; 1862,1863, 1865?

-          Var det eit jordskjelv som forårsaka bølgja?

-          Viss bølgja var så stor, kvifor er det ikkje meld om dette frå andre stader langs kysten?

-          Kva skreiv avisene om hendinga dagane etter?

Avisene frå 1860-talet blir no tilgjengelege. Dei opnar ei dør til historia som lenge berre har stått på gløtt. Eg gjekk inn gjennom døra som heiter nb.no, Nasjonalbiblioteket sin portal, som lar oss lesa gamle aviser og bøker. Det er som å ta fram avisa for å sjekka kva som hende i går, berre at eg flyttar meg tilbake til 1860-talet.

Ganske snart fann eg spor å gå etter i arkiva, sjølv om årstala forvirra meg. Men leitinga gav resultat. Ja, eg fann mykje meir enn det eg leitte etter. Eg fann ein rapport, laga like etter hendinga med den store bølgja. Presentert av den høgaste autoriteten på meteorologi i landet. Seint ein kveld, bøygd over datamaskina, hadde eg mest lyst til å reisa meg og ropa: Eg fann. Eg fann! Men eg nøgde meg med eit lite hopp på kontorstolen, og ei rask avgjer om at eg med dette funnet hadde lovleg grunn til å grava i gamle dokument utover natta.

Men la oss starta heime i Skudeneshavn. Kva opplevde dei der denne vårdagen? Korleis reagerte dei når havet oppførte seg så underleg? Me kan lett sjå for oss kvinner og menn som møttest, rådville, forvirra, ja, kanskje også litt skremde. Og ungar som følgde med på det dei vaksne sa og sjølv lagde sine eventyrlege teoriar om kva som kunne ha hendt. Det me har høyrt, og som no er stadfesta av kjeldene, er at Kristian Larsen Stave stod på utkikksvakt på Havnafjellet. Han var rorkar for tollvesenet. Men denne dagen var det ikkje eit skip kikkertauga fange inn. Nei, ei stor bølgje kom innover mot land. Han sprang ned til Havn for å melda ifrå så folk kunne berga seg og sitt så godt dei kunne.

Etter å ha sett tsunamien på Thailand i 2004 på fjernsynsskjermen, kan ein få svært vonde og bilde på netthinna når ein høyrer om ei bølgje som nærmar seg land. Det er lett å skjøna at rorkaren skunda seg ned til Søragadå som var sentrum i Skudeneshavn på den tida. Truleg fann han vegen til Holmen, der både sjefen, tollkasserar Andersen, og telegrafen heldt til.

Det gjekk over i likaste laget. Ingen mista livet. Men Andersen, som også var ordførar, tenkte at dette var så spesielt at det må meldast til «øvrigheta». Han skreiv til amtmannen i Stavanger Amt same dagen. Og fordi Stavanger Amtstidende fekk tilgang til dette brevet i sin heilskap og trykte det 13.mai, kan me lesa det no:

Da magistraten (lensmannen), i dag er fraværende på forretningsreise, tror jeg at (jeg) burde meddele Hr. Amtmannen en begivenhet som i dag er inntruffet her på havnen og som er av så usedvanlig beskaffenhet, at ingen kan erindre noe lignende.

Under en svak bris av sydlig vind, så at neppe vannet kruset seg, oppstod det plutselig i den indre havn en så voldsom strømning at alle fartøyer gikk i drift, først mot utløpet av havnen og derpå tilbake og så atter igjen ut og tilbake; Klokken var omtrent 10 formiddagen, da strømningen begynte, og ½ time deretter var vannet rolig.

Under den forvirring som oppstod, er intet menneskeliv gått tapt, derimot er 12 fartøyer blitt mere og mindre beskadiget og adskillige båter knust. En pram med sten sank og fra et av havnevesenets mudderapparater reddet mannskapet seg med nød og neppe i land.

Hva som er årsak til dette fenomenet, er visstnok ikke godt å avgjøre, dog har det i de par siste døgn vært et ualminnelig stråk/strømning i vannet, hvortil kommer en usedvanlig sterk brytning ved skjærene, uaktet vinden til dels har vært fralands og i det hele tatt flau, så at man har vært forberedt på uvær, hvorfor fartøyene var fortøyde, som om det var en storm i vente. Fra havet er strømningen kommet til den indre havn fornemmelig gjennom Lahammer-sundet, hvorimot de på den indre havn liggende fartøyer ikke hadde merket noen særdeles oppgang av sjøen, som imidlertid skal være sporet på den sydvestlige del av Karmøen, uten at det vites at den har forårsaket skade. Man har fremsatt den gisning at den omtalte strømning måtte kunne være virkningene av en skypumpe, men herom tør jeg for mitt vedkommende ikke ha nogen begrunnet formening. Barometeret var falt litt og det regnet sterkt.


Det er mykje nytt å lesa om hendinga i brevet til amtmannen. Noko av det eg likevel stanser ved, er dateringa. Me er i 1867, eit år eg til no ikkje har sett at nokon har meint at flodbølgja var.

Det var ikkje berre i Skudeneshavn folk opplevde at havet oppførte seg annleis denne dagen. Fleire aviser skreiv om det, og Morgenbladet, Den norske Rigstidende og Correspondenten følgde opp med å sitera vestlandsavisene.

I Flekkefjord hadde det vore dramatisk.

«Klokka var mellom 10 og 11 og det tordnet:

..tilfellet inntraff  idet elven nesten utstrømmet så den var omtrent lens for vann, og ett blant flere fartøyer som lå ved bryggen, måtte man fastgjøre med trosser i land for at det ikke skulle kantre. Ved samme leilighet ble noen fartøyer i den grad beskadiget at deres baugspryd ble brukket samt mistet en del tauverk. Et av fartøyene tørnet mot en Hr. kjøpmann Bosted tilhørende sjøbod og splintret en del av bordkledningen på samme. En båt, som lå lastet med tønnestav, kantret, så at lasten ved vannets stigning fløt ut over fjorden. Noen arbeidere som stod på en tømmerflåte og var i ferd med å reparere en overfor broen liggende slupp, var også så heldige å komme tids nok i land. Og så vidt vites skjedde ingen ulykke. Det hele stod på en kort tid og innen noen minutter var den alminnelige vannstand atter igjen i elven. En meget svak jordrystelse lot seg på samme tid merkes. (Avisa Agder).

Avisene oppsummerer hendinga som «et merkelig naturfenomen, som kan skyldes jordskjelv eller lignende vulkanske hevinger». «Hendelsen er fremdeles gjenstand for gisninger og diskusjoner». Skudeneshavn, Vestsida av Karmøy, Kvitsøy og Flekkefjord merka verknaden av dei «underjordiske eller undersjøiske bevegelsene».

Dette fortel avisene oss om det som blei opplevd, sett og høyrt denne vårdagen i 1867. Men den andre kjelda mi, den eg fann djupt inne i plasmaskjermen på pc’en ei natt, etter å ha fulgt den eine referansen etter den andre, og til slutt enda opp med eit vedlegg til eit foredrag i Videnskabs-selskabet i Christiania, den skildrar hendinga sakleg og fagleg. Og den stadfestar at året er 1867. Foredaget var halde av H. Mohn og handla om oppbygginga av eit meteorologisk institutt ved universitetet. Vedlegget viste korleis han hadde samla inn opplysningar siste tida og hadde tittelen: Meddelelse angaande en usædvanlig Bevægelse af Havet paa Norges Vestkyst den 7de Mai 1867.

Henrik Mohn (1835-1916), som heldt foredaget i hovudstaden, var blitt den første direktøren på det nyoppretta Meteorologisk Institutt, berre fire månader før flodbølga. Der var han i gong med forsking på klima og vêr og fekk etter kvart på plass stormvarsling og daglege vêrmeldingar. Han fortener ein presentasjon: Det var ein gong ...: Meteorologisk observatorie i Skudenes på 1860-talet, eit av dei første i landet..

Neste gong me ser på vêrmeldinga, kan me senda Mohn ein varm tanke. Og så er det litt kjekt å tenkja på at Mohn sende ein varm tanke til Skudenes rett som det var. Han hadde nemleg ein avtale med telegrafdirektør Nielsen om å få bruke telegrafbestyrarane på utvalde stader i landet til å melda frå om vêr og vind tre gonger dagleg. Og Mohn valde seg ut Skudenes som stad for eit observatorie, saman med Kristiansund, Ålesund, Mandal, Sandøsund i Hvasser og Dovre. I tillegg skulle det observerast frå ein del fyr langs kysten. I 1866 var han rundt på desse stadene for å inspisera måleinstrumenta.

Med trente observatørar som sjekka vêret til faste tider, blei flodbølgja rapportert same dagen som den kom inn mot Skudenes, og dette stod å lesa i Morgenbladet dagen etter:

Det meteorologiske Institutt melder i dag: Siden i går er Barometeret falt, sterkest nordenfor Stat hvor det står lavest. Vinden er SO eller østlig, laber. Temperaturen er stigende …

Kl. 10 ½ meldes fra Skudenes et voldsomt plutselig sjødrag, sydlig vind og fallende barometer.

Dermed visste meteorologisk institutt om den usedvanlege hendinga, og Mohn sende spørjeskjema til medarbeidarane sine rundt om på fyr og telegrafstasjonar for å få vita meir. Dei blei bedne om å svara på spørsmåla om «fenomenets begynnelse og varighet, vannets fall og stigen, lyder og rystelser og om gjenstander falt over ende». Svara fyller seks A-4-sider. Og ved hjelp av dagens teknikk sit eg med det 150 år gamle vedlegget framføre meg, ei fysisk utskrift, nokre timar etter at eg kom på sporet etter dei. Utan å ha kontakta nokon. Utan å ha fått noko i posten: Dataalderen har verkeleg si oppside!

Mohn viser til velvillige bistand frå Fyrdirektøren og Telegrafdirektøren i rapporten før han gjer greie for observasjonane:

-         På strekninga Haugesund og Lindesnes blei det meldt om uvanlege hendingar, med unntak av på Utsira og i Farsund. Det var tôrever i sørlege strok.

Dessutan stod det å lesa:

-          Haugesund: Strømmingar i vatnet, skiftande vannstand utover normalen. Ein båt kantra, landtau måtte løysast.

-          Kopervik: To pålitelege menn om bord i ei jagt i Stangelandsviken observerte usedvanleg strømming og blei førte innover mot land. Mellom fluene og hamna stod sjøen som ein høg mur. Eit augnevitne såg noko som kunne likna ei skypumpe. I eit hus sør for Kopervik  kjentest ein sakte rystelse som av eit trykk, etterfulgt av lys som av torevêr.

-          Veavågen: Ein gut som leitte etter mark til agn i fjæra opplevde at vatnet trekte seg tilbake så botnen låg tørr der det pleidde vera 8-10 fot djupt.  Då vatnet kom tilbake, var det så vidt han klarte å redda seg i land. Innerst i vågen låg ein skadd båt på land, langt vekke frå der han var fortøygd.

 

Rapporten frå Skudeneshavn var slik i sin heilskap:

Skudesnes: Vannet var rolig kl. 9 ½ formiddag. En mann så fra utkikkshuset et høyt bølgeslag, som fra havet støtte på land mellom Tretteskjær og Geitungene, passerte Bogen og gikk i særdeleshet gjennom Lahammersundet inn i havnene ved Høines. På skjær og fluer kokte sjøen. Innenfor bølgeslaget syntes sjøen å være i størst bevegelse, da selve bølgeslaget ikke ble observert å bevege seg med stor hastighet. Vannstanden var under daglig vann, og stigningen under den sterkeste strømning anslås til 2 til 3 fot. Strømningen gikk 2 ganger ut av havnene og 2 ganger tilbake. Farten var et dampskips.

Efter en annen beretning kom omtrent kl 10 de på havnen liggende fartøyer plutselig i drift, slet sine fortøyninger og drev omtrent 80 favner utover og så tilbake igjen. Bevegelsen begynte med at vannet falt ut av havnen og dets synken anslås til 6 fot, derimot steg det ikke over alminnelig vannstand. Fiskere ute på havet hadde ikke merket noe usedvanlig, men folk som rodde langs land, forundret seg over en sterk virvlende bevegelse i vannet.

Vidare gir Mohn ei vurderinga av retning, tider, barometerstand osb. Han konkluderer ikkje med kva som eigentleg hende. Han er vitskapsmann og held seg til tørre fakta.

Kva med sjøhusa?



Me har høyrt om sjøhusa som blei tatt av bølga. Kvifor står det ikkje noko om desse, korkje i brevet til amtmannen, i avisa eller i rapporten? Det kan skuldast at det var det meteorologiske fenomenet som var mest interessant. Det kan også skuldast at tap av liv var viktigare. Derfor blir det understreka at det ikkje skjedde noko ulukke; liv gjekk ikkje tapt. Vårsildefisket var avslutta og med det fulgte det rett som det var notisar om drukning og forlis. Då blei kan henda tap av sjøhus noko ein ikkje fann det verd å nemna?

Ei anna forklaring kan vera at dei som rapporterte ikkje var nær områda i Beiningen, Høinessjøen eller Hålandsdalen der det var mange sjøhus. Og brevet til amtmannen blei sendt same dag som Andersen hadde hatt den skremmande opplevinga. Han hadde ikkje hatt mykje tid til å samla informasjon. Litt om fartøya i hamna hadde han fått med seg.

Alt dette kan vera forklaringar på at det blir sagt så lite om sjøhusa. Men etter å ha trålt gamle aviser, anar det meg at desse teoriane er lite truverdige. Det finnest nemleg andre forklaringar.

Dokumenta som no har dukka opp, gjer det heilt klart at flodbølgja var i 1867. På den tida nærmar det seg slutten på det gode sildefisket i denne omgangen. Amtmannen skriv i si melding for 1866 -70 at «den økonomiske rørelse» har stagnert. Om sjøhus blei tatt av stormflo eller vindkast i denne perioden, kan det vera grunnen til at dei ikkje raskt blei bygde opp att.

Folk «vestante» hadde hatt sjøhus langs strendene her som dei heldt seg i under fisket. Ludvig Syre viser til at ein framleis snakkar om Ferkingstadgrunnane, Langåkergrunnane og Stolsgrunnane i området mellom Hålandsdalen til Naley. Då fisket dabba av, tok dei husa med seg og berre grunnane stod att. Når me i ettertid ser grunnane, kan det like godt vera at dei blei flytta «heim» som at flodbølgja tok dei.

Også andre flytta på sjøhusa sine. Nokon skulle til Island på det første sildefisket rundt 1880. For å få driva fisket der, måtte dei ha «rykande skorstein i land», dei måtte altså bu der heile året. Det hende nok at Skudenesfolk tok med ein enkel bygning, utan at dei budde der så mykje. Me veit at sjøhus herfrå blei flytta nordover.

I rapportane heiter det at vannstanden sank og steig. Men den gjekk ikkje utover vanleg vannstand. Endringane skjedde fort, men noko bølgje langt innover land, var det ikkje. Det forklarer kvifor skip som låg til kai fekk problem. Og det blei meldt om skade på skip. Men sjøhus som stod slik at dei vanleg hauststormane og stormfloa ikkje tok dei, stod truleg ganske støtt gjennom denne dagen. Derimot kan dei som stod på pilarar av tre eller på lausare murar ha måtta gi tapt for vatnet som kom med «eit dampskips fart», då grunna presset og suget i vatnet meir enn høgda på bølgja. På området inn mot Varden i Høinessjøen der det ikkje er bygd opp nye sjøhus seinare, er svaberga slik at ein kan tenkja seg at husa ikkje var godt funderte.


Medarbeidarane  til Mohn skulla melda om kor vidt gjenstandar hadde falle over ende under den så uvanlege hendinga. Ein skulle tru at dei hadde fortalt om sjøhusa.

Arnt Nornes, var oppteken av korleis det var her, korleis folk levde før oss. Han gjekk rundt i fjøresteinar og på svaberg, målte, noterte og las gamle branntakstar. På grunnlag av det har han laga 31 kolteikningar. Desse blei eg kjent med gjennom far min, og etter kvart som han også fortalde om flodbølgja, har det danna seg ei førestilling i meg om at alle desse blei offer for flodbølgja. No innser eg at den koplinga truleg berre har vore i min tanke. Arnt Nornes har nok ikkje påstått det. Dermed blir eg sjølv mitt første prov på at om ein misminnest, eller koplar feil, kan det fort føra til at historieforteljinga ikkje blir korrekt. Eg må jo no svara for at eg i god tru har missleia folk når eg har lagt ut om flodbølgja i samband med foredrag, blogginnlegg og maleri.

Beiningen

Om me har kunnskap om kva sjøhus som stod langs dei ulike strendene, veit me likevel ikkje om mange av dei forsvann på ein gong. Med eit unnatak. Nausta i Beiningen. Forteljinga om sjøhusa her, knyter hendinga til ei flodbølgje, tidfesta til 1862.

Også denne historia gir Nasjonalbiblioteket sine samlingar av digitale aviser oss ein nøkkel til å forstå betre. Med søk på ordet «Beiningen» dukkar det opp avisoppslag frå Den Norske Rigstidende frå 31. oktober, nettopp i 1862, slik det er blitt fortalt. Men avisa fortel om ein stor storm, ikkje ei flodbølgje. Og me kan lesa at det gjekk med 11 sjøhus i Beiningen, akkurat det talet som er blitt nemnd i samanheng med flodbølgja opp gjennom tidene.



Og etter stormen i 1862 kan avisa Correspondenten melda at det var mangel på takstein. Ein huseigar i Skudenesområdet trong 700 stykke. Kanskje det likevel var i 1862 dei fleste sjøhusa gjekk med, også andre stader langs strendene her? Ikkje i flodbølgja, men i ein storm som også var så dramatisk og voldsom at den nok stod lenge som «den verste i manns minne». Bølgjene gjekk høgt i den orkanaktige stormen. Det blir fortalt at den stod opp på stovegolvet på Auste, som ligg på høgde med Fredtun.



I same avis som Beiningen er omtalt, står dette om stormen: Den Norske Rigstidend 31.10.92  melder frå Christiansands stiftsavis at «slik orkan har en ikke opplevd på mange tiår». Det var høg vannstand, takstein regna, plankar knakk, bryggjer stod under vatn. Det var kaos.

Flodbølgja i 1867 kom inn frå sør, og blei observert mellom Geitungen og Tretteskjær før den gjekk inn mot Høines. Med ei slik retning er det heller tvilsamt at den ville ha treft Beiningen med noko særleg styrke.

Kan det ha vore ei flodbølgja til, ei i 1862 også? - Slik den munnlege tradisjonen fortel oss? Ei lita setning i brevet til amtmannen fem år seinare, etter flodbølgja, viser at det ikkje kan ha vore slik: «Ingen kan erindre noe lignende».

Eitt hus stod att i Beiningen, og det blei heitande Banken, etter omgrepet «sikkert som banken». Slike språklege spor er nok meir motstandsdyktige mot endringar over generasjonar enn fortellingar og årstal. At sjøhusa fór på sjøen samstundes, kan me derfor festa lit til: Men altså neppe årstal og årsak.

Det finnes eit maleri, mala av Amaldus Nielsen, som viser Beiningen etter at sjøhusa forsvann. Det skal vera malt nokre år etter flodbølgja, blir det sagt i tru på at den var i 1862. Og det stemmer at dei blei tatt av bølgjene i 1862. Men det var i ein storm.

Fagfolk har festa lit til forteljinga om flodbølgja, men dei har vore varsame med konklusjonar. Geologen Reidulv Bøe seier til Haugesunds avis, 12.2.2005, at det er funne fleire skredkantar etter utrasingar i sørlege del av Karmsundet og i Skudenesfjorden. Store lausmassar kan ha glidd ut og har utløyst bølgja. Men han legg til at ein ikkje har nok data til å seia det sikkert.

Og det er bra han ikkje slår det fast, for det ville skapt nytt trøbbel for tidfestinga. Han viser nemleg også til at det har vore lokalskjelv i 1861 og 1863. Det siste hadde styrke 4  på Rossi-Forel skala (som går frå 1-10, ikkje å forveksla med Richters skala). Rasa kan ha kome i samband med desse, men det blir understreka at «det er like truleg at desse og andre jordskjelv i dette området har destabilisert lausmassar på havbotnen og at massane har rast ut på eit tidspunkt som ikkje samsvarer med eit jordskjelv i tid. Altså kan me ha lov å tenkja at eit så sterkt jordskjelv i 1863 kan ha forårsaka bølgja i 1867.

Rett eller gale?

Det er å håpa at den munnlege tradisjonen kan haldast levande. At me held fram med å fotelja kva me har høyrt frå dei som kom før oss. Også om det har feil og manglar. OM skriftlege kjelder, som har vore lagra i gamle arkiv no korrigerer detaljar når dei blir tatt fram i lyset, nå ikkje det skremma oss frå å fortelja. Då eg først høyrde om flodbølgja, var det fenomenet som gjorde inntrykk, ikkje årstalet. Folk før meg hadde sett havet forsvinna og havbotnen liggja open, før vatnet kom flaumande inn att nokre hundre meter frå barndomsheimen min på Høines. Tippoldeforeldrene mine var mellom dei som undra seg. Spekulerte og diskuterte. Kanskje drøymde dei om den høge bølgja i vekene etterpå? Kanskje hadde oldemor Gurine som då var ei jente på ti år, mareritt i lange tider? Me veit ikkje. Men når eg les om hendingane dei opplevde, er eg med eitt nærare dei enn nokon gong før.

****

Ein del av maleria er til sals. Dei finn du her.

Språk og rettskriving i gamle aviser er noko modernisert for å gjera det meir lesarvenleg.

Maleria er lagde med utgangspunkt i kolteikningane til Arnt Nornes. Dei ligg på nettsida Galleri Nauthydlaren: Skudeneshavn

Om du vil følgja med på kva eg maler, blir du oppdatert om du går inn og «liker» Facebooksida til galleriet her: https://www.facebook.com/Galleri-Nauthydlaren-106602451277162/

Storstormen som tok sjøhusa i Beiningen i 1862 kan likna på den kortvarige stormen som kom som kasta over Skudenesfiskarane på Island i 1884. Dette står det meir om i den historiske romanen Alt vel. (Den kan kjøpast hos meg for kr 100 + porto ved SMS til 98060938).

Kjelder:

-         Minneutstillinga, Arnt Nornes, 1917-1886, Odd Rune Olsen: Flodbølgen.

-         Mohn, H. (24. mai 1867): Meddelse angaaende en usædvanlig Bevægelse af Havet paa Norges Vestkyst den 7de Mai 1867, Videnskapsselskabet i Christiania, forhandlinger, Kristiania.

-        Samtale mellom Ludvig Syre og Rolf Høines, kassettopptak, frå 1980.

-          Correspondenten, 8.11.1862

-          Morgenbladet, 31.10.1862

-          Amtmannsberetningen, Stavanger Amt, 1865.

-          Morgenbladet, 8.5 og 19.5.1967

-          Den norske Rikstidende, 13 og 20.5.1867

-          Stavanger Amtstidende, 13.5.1867

-          Haugsunds avis, 12.05.2005

Marit Elisebet Høines Totland

Mai 2021.